कोरोनाचे संकट आणि विकासाभिमुख न्यू नॉर्मलची संधी

0

आमचा लढा कोरोनाशी आहे, त्याला पराभूत केल्याशिवाय राहणार नाही. इथपासून कोरोनाचे वास्तव स्वीकारून पुढे जायला हवे इथपर्यंतचा संघर्षाचा आणि त्यानंतर सहअस्तित्वाची निकड व्यक्त करणारा असा हा सहा महिन्यांचा प्रवास सर्वांनीच पहिला आहे. या काळातच नवसामान्य हा एक नवा शब्द अस्तित्वात आला आहे. त्याला न्यू नॉर्मल असंही म्हणतात. आता कोरोनापूर्व आणि कोरोनानंतर अशा युगाचीही चर्चा होत आहे. कोरोनानंतरच्या काळाला न्यू नॉर्मल, असे म्हटले जात आहे. या नव्या वातावरणात जगण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

त्यातूनही एक प्रश्न उभा ठाकतो तो म्हणजे न्यू नॉर्मल म्हणजे तरी काय? नव्या नॉर्मलमध्ये जीवन सुधारणार की आहे त्याच्याशीच ही तडजीड आहे? या प्रश्नांची उत्तरे समजाऊन घेण्यासाठी मुळात न्यू नॉर्मल ही परिस्थिती म्हणजे काय? ती आता प्रथमच निर्माण झाली आहे का? हे पहायला हवे.खरं तर कोणतीही परिस्थिती सातत्याने कायम नसते,ती बदलतच असते. आर्थिक, औद्योगिक, सामाजिक, शैक्षणिक यांच्या परिवर्तनाच्या रेट्यात ते होतच असतात. माणसाचे संस्कार बदलले, राहणी बदलली, विवाहासारख्या सामाजिक बंधनात सहनिवास मान्यता पावला किंवा समलिंगी सहनिवास टाकाऊ ठरला नाही. याचाच अर्थ कधीकाळी सामान्य नसलेले व्यवहार स्वीकारले गेले, ते नवसामान्य किंवा न्यू नॉर्मल झाले, नंतर तेच नॉर्मल झाले.

अर्थात झालेल्या त्या बदलांची व त्यांच्या स्वीकाराची गती हा महत्त्वाचा विषय होय. कोरोनाने अचानक धक्का द्यावा, असे बदल घडविले. ते स्वीकारण्याशिवाय पर्यायच नव्हता. ते स्वीकारण्यामागे अगतिकताच अधिक होती. व्यापार, उदीम, समन्वय, मार्केटिंग, दैनंदिन गरजा, व्यवहार यात आभासी तंत्राने स्वतःचा असा प्रभाव निर्माण केला आहे. हे चांगले आहे. डिजिटल युगात भारतीयांना नेण्यासाठी कोरोनाची ही पार्श्वभूमी महत्त्वाची ठरली. पण याच कोरोनाने माणसामाणसात,नातेसंबंधात, कर्तव्य, प्रेम,आस्था या भावनात आभासी भिंती उभ्या केल्या आहेत का? माणुसकी हा शब्द न्यू नार्मलमध्ये निरर्थक ठरेल का? न्यू नॉर्मल हे खरेच नॉर्मल, सामान्य असेल का? का ते हाडामासाच्या यंत्र मानवाचे जगणे असेल? की आणखी काही? कदाचित अस काहीच होणार नाही. एखादी लस येईल किंवा कोरोना आपोआपच संपून जाईल, सध्याचा हा कालखंड पूर्ण विस्मरणात जाईल. आपलं जगणं अधिक समृद्ध होईलही. माणूस अधिक माणसासारखाही होईल? हो तसे होईलही,पण त्यासाठी न्यू नार्मलची परिमाणे निश्चित व्हायला हवेत.

कोरोना हे संकट तर आहेच पण ती संधीही आहे, असे विविध मान्यवर सांगत आले आहेत. त्याची अनेक उदाहरणेही दिली जातात, पण आजचा न्यू नार्मल सर्वांसाठी नॉर्मल नाही हे विसरता कामा नये. आहे रे आणि नाही रे मध्ये कोरोनाने आभासी पण भक्कम भिंत उभी केली आहे. स्वाभाविकच नाही रे वर्गासाठी उपाशी राहणे, मदतीवर अवलंबून राहावे, दुय्यम जीवनपद्धती स्वीकारणे हे त्यांचे न्यू नार्मल बनते आहे. अर्थव्यवस्थेला गती देण्यासाठी लाखो कोटींच्या योजना घोषित होत आहेत, त्यांचे स्वागतच आहे,पण मुंबईतील धारावी असो वा पुण्यातील जनता वसाहत यांचे न्यू नार्मल अधिक खडतर असेल तर ते त्यांनी का स्वीकारायचे? केवळ काहीच पर्याय नाही म्हणून?कोरोनाने जर काही संधी उपलब्ध करून दिली असेल तर ती उपयोगात का नाही आणायची? मुंबईत किती टक्के जनता झोपडपट्टीत राहते, याची आकडेवारी राजकीय नेतृत्वापासून बांधकाम व्यावसायिक याना चांगलीच माहिती आहे. या प्रश्नांची उत्तरे काय हेही ते जाणतात, तर मग या विषयांची अर्थपूर्ण आणि सक्रिय चर्चा कधी सुरू होणार? अशा प्रकल्पातूनही अर्थव्यवस्थेला गती मिळणार नाही असे थोडेच आहे?विधायक विचारांचे नेतृत्व मात्र हवे. कधी नव्हे ते वातावरण इतके बदलले आहे की त्याला वळण देणे आजच शक्य आहे, सोपे आहे.महाराष्ट्राच्या विकासात ज्या चूका झाल्या त्या सुधारण्याची हीच वेळ आहे. देशाला आदर्श घालून देण्याचीही हीच वेळ आहे कारण बदल स्वीकारण्याची मानसिकता आज वाढती आहे.

ज्यांनी वयाची साठ वर्षे पूर्ण केली त्यांनी औद्योगिक विकासाची केंद्रे म्हणून ज्यांचं अभ्यास केला ती आजही बदललेली नाहीत. मुंबई, पुणे, ठाणे बेलापूर यांचा विस्तार औरंगाबाद, नाशिक असा झाला. तो अधिक गुंतागुंतीचा झाला. छोटे प्रश्न मोठे अन मोठे प्रश्न विक्राळ बनविण्यात झाला. साखर कारखाने ग्रामीण विकासाची केंद्रे होती. ती आज आजारी उद्योगाची उदाहरणे होत आहेत. दुधाचा महापूर आला पण त्यात शेतीची पारंपारिक आयुधे वाहून गेलीत की काय अशी परिस्थिती आहे. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी आज अनुकूलता आहे.

कोरोनानंतर मुंबईची स्थिती अधिक अवघड बनली आहे. मजुरांनी शहराची साथ सोडली,लोकलसारख्या तिच्या जीवन वाहिन्या आक्रसून गेल्या आहेत.उद्या परवानगी दिली तर जीवावर उदार होऊन सामाजिक अंतराचे बंधन न पाळता चाकरमानी मुंबईकर लोकलवर लोंबकळत प्रवास करतील.दक्षिण मुंबईतील आपल्या ऑफिसमध्ये पोहोचल्यावर आपल्या या लोकल संघर्षांत समाधान मानणाऱ्या कामकऱ्यांना पुन्हा तेच जीवन न्यू नॉर्मल म्हणून आपण देणार आहोत का?अनामिक भीतीसह त्यांना आपले जीवन जगावे लागणार आहे का?मुंबईचे विकेंद्रीकरण हा काही नवा विषय नाही,तो कोरोनाच्या निमित्ताने प्रत्यक्षात आणायचे प्रयत्न करायला हवेत.त्यासाठी कोणी महान नेतृत्व पुढे यावे किंवा येईल असे नव्हे,त्याला लागेल तो छोट्या, मध्यम पुढाऱ्यांचा रेटा. प्रवासी मजूर मुंबईतून गेले,ते सर्वच परत येतील असे नव्हे.ते आपल्या परिसरातच आपले विश्व निर्माण करतील.महाराष्ट्रातील ग्रामीण युवक हा तर अधिक कल्पक आहे,चांगला संघटक आहे,त्याला कमी कष्टात उंच भरारी घ्यायची आहे आणि त्यासाठीचा स्मार्टनेस त्याच्याकडे आहे,त्याला बळ देण्याची गरज आहे. इतिहास ही माणसाची मुळे मानली तर जमिनीवर पाय रोवून आकाशाला गवसणी घालणे हे अहमदनगर, सातारा,सोलापूरच नव्हे तर प्रत्येक जिल्हा केंद्राला शक्य आहे.बीड जिल्ह्यातील एक युवक सेनादलातर्फे ऑलिम्पिकमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करू धजतो आहे.एकाकी धाडस आणि सामूहिक कर्तृत्व हे मराठी माणसाचे वैशिष्ट्य आहे,हे विसरून कसे चालेल.देशातील पहिला सहकारी साखर कारखाना पदश्री विखे पाटलानी प्रत्यक्षात आणला,त्यांचं आदर्श ठेऊन महाराष्ट्रातील छोटी केंद्रे भावी औद्योगिक ऊर्जा केंद्रे का होऊ नयेत.कोरोनाचा वाढता प्रादुर्भाव ही मुंबईच्या न्यू नॉर्मलसाठी संधी का ठरू नये?मुंबई पाठोपाठ पुणे,औरंगाबाद, नागपूर, नाशिक या शहरांची अवस्था तातडीने दखल घ्यायला हवी अशीच आहे.
कोरोना थांबविण्यासाठी टाळेबंदीचा पर्याय पुढे आला,त्यामागे जागतिक अनुकरण होते,विचार नव्हता. अर्थात टाळेबंदीने वैद्यकीय आघाडीवर तयारी करायला उसंत मिळाली.आज उभ्या असलेल्या यंत्रणा हा त्याचाच परिणाम आहे. आरोग्याच्या आघाडीवर आपण किती बेसावध होतो हेही त्यातून पुढे आले आहे. आता नवं सामान्य घडविण्यासाठी योजना हव्यात,दृष्टी हवे,इचछा शक्तीही हवी.कोरोनाने अनेक बळी घेतलेत,आता अर्थव्यवस्थेचे परिणाम म्हणून अधिक बळी पडता कामा नयेत. टाळेबंदीची उलट गणना सुरू आहे,पण त्यात आत्मविश्वास नाही,धरसोडच अधिक आहे.जबाबदारी स्वीकारायला नव्हे तर ती खालच्या पातळीवर ढकलायला सारेच उत्सुक दिसतात.यातून नजीकचा काळ अधिक जिकिरीचा असेल.त्याला सामोरे जातानाच नवे घडविण्याची जिद्दही हवी.त्यासाठी आतातरी टाळेबंदीच्या कुबड्या फेकायला खबरदारी, काळजी,शिस्त जोपासायला हवी.आज भीतीने अनेक व्यवहार होत नाहीत,त्यांना भीतीऐवजी स्वसंरक्षणाच्या रीती समजावून सांगायला हव्यात.अपरिहार्यता, असहायता,हतबलता यातून आलेली स्थिती म्हणजे काही न्यू नार्मल नव्हे.ते आपल्यालाच घडवावे लागणार आहे.
कोरोनाची समाप्ती किंवा त्यावर रामबाण लस उपलब्ध झाली तरी या संकटातील संधी गमावता कामा नये.

किशोर कुलकर्णी,504/5उज्ज्वल टेरेस,आय विंग,रायकर नगर धायरी,पुणे 411041

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here