चहा प्यावा की टाळावा? फायदेही आहेत, धोकेही; जाणून घ्या योग्य पद्धत

 


दिवसाची सुरुवात चहाने करणाऱ्यांपासून दिवसभरात अनेक कप रिचवणाऱ्यांपर्यंत… चहा आरोग्यासाठी नेमका किती उपयुक्त? संशोधनातून काय समोर आले?

आरोग्यविशेष : ‘चहा झाला का?’ हा प्रश्न भारतात केवळ पेयाबद्दलचा नसतो; तो संवादाचा, सवयीचा आणि अनेकदा दिवसाच्या सुरुवातीचा भाग असतो. सकाळचा पहिला कप, कार्यालयातील चहाची वेळ, पावसातला गरमागरम चहा, पाहुणे आले की चहा किंवा थकवा आला की चहा… कारण काहीही असो, चहा भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनात खोलवर रुजला आहे.

आलं, मसाला, वेलची, काळा चहा, हिरवा चहा असे असंख्य प्रकार आपल्याकडे लोकप्रिय आहेत. मात्र, आवडता चहा आरोग्यासाठी किती योग्य आहे, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा आहे.

चहात नेमकं असतं तरी काय?

चहा प्रामुख्याने कॅमेलिया सायनेन्सिस या वनस्पतीच्या पानांपासून तयार केला जातो. पानांवर करण्यात येणाऱ्या प्रक्रियेनुसार काळा, हिरवा, पांढरा, पिवळा आणि ऊलोंग अशा विविध प्रकारांचा चहा तयार होतो.

चहामध्ये पॉलिफेनॉल्स, कॅटेचिन्स आणि अन्य जैवसक्रिय घटक आढळतात. विशेषतः हिरव्या चहातील ईजीसीजी आणि काळ्या चहातील थियाफ्लेव्हिन्स यांचा आरोग्यावर संभाव्य सकारात्मक परिणाम असल्याचे विविध संशोधनांमधून सूचित झाले आहे.

मात्र, येथे एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे—जगभर चहावर झालेल्या अनेक अभ्यासांमध्ये दूध-साखर घातलेल्या भारतीय पद्धतीच्या चहापेक्षा साध्या काळ्या किंवा हिरव्या चहाचा अधिक अभ्यास करण्यात आला आहे.

दूध-साखरेचा चहा आणि आरोग्याचा संबंध

भारतीय पद्धतीचा चहा म्हणजे चहापत्ती, दूध, साखर आणि अनेकदा मसाल्यांचे मिश्रण. दूध आणि चहा एकत्र घेतल्याने चहातील काही उपयुक्त घटकांचे शरीरातील शोषण काही प्रमाणात कमी होऊ शकते, असे काही अभ्यासांमध्ये आढळते.

म्हणूनच ‘चहा म्हणजे आरोग्यदायी पेय’ किंवा ‘चहा म्हणजे पूर्णपणे घातक पेय’ असा सरसकट निष्कर्ष काढण्यापेक्षा चहाचा प्रकार, त्यातील साखर-दूधाचे प्रमाण आणि सेवनाची वेळ यांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते.

चहाचे काही संभाव्य फायदे

अँटीऑक्सिडंट्सचा स्रोत

चहातील पॉलिफेनॉल्स आणि कॅटेचिन्स हे अँटीऑक्सिडंट घटक शरीरातील पेशींना ऑक्सिडेटिव्ह ताणापासून संरक्षण करण्यास मदत करू शकतात. हिरव्या आणि काळ्या चहामध्ये हे घटक आढळतात.

हृदयाच्या आरोग्यासाठी मदत?

चहातील काही फ्लेव्होनॉइड्स रक्तवाहिन्यांच्या कार्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात. त्यामुळे हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्यावर चहाचा काही सकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता संशोधनातून व्यक्त करण्यात आली आहे.

चयापचयावर परिणाम

चहातील काही जैवसक्रिय घटक शरीरातील चयापचयाशी संबंधित प्रक्रियांवर परिणाम करू शकतात. रक्तातील साखर आणि चयापचयाच्या आरोग्याशी संबंधित काही संभाव्य फायदेही अभ्यासांत दिसून आले आहेत.

कर्करोगाबाबत काय?

चहातील अँटीऑक्सिडंट घटक पेशींवरील ऑक्सिडेटिव्ह नुकसान कमी करण्यास मदत करू शकतात. विविध निरीक्षणात्मक अभ्यासांमध्ये चहाचे सेवन आणि काही प्रकारच्या कर्करोगाच्या धोक्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. मात्र, चहा हा कर्करोग रोखणारे किंवा बरे करणारे निश्चित औषध आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

मग चहाचे तोटे कोणते?

चहाचे संभाव्य फायदे असले तरी त्याचे अतिसेवन किंवा चुकीच्या वेळी सेवन केल्यास काही समस्या निर्माण होऊ शकतात.

जेवणानंतर लगेच चहा? जरा थांबा!

चहातील टॅनिन्स अन्नातील लोहाच्या, विशेषतः वनस्पतीजन्य नॉन-हीम लोहाच्या, शोषणावर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे जेवणाच्या अगदी आसपास चहा घेण्याची सवय लोहाच्या कमतरतेचा धोका असलेल्या व्यक्तींनी टाळणे अधिक योग्य.

रिकाम्या पोटी चहा घेतल्यास?

सकाळी उठल्याबरोबर रिकाम्या पोटी चहा पिण्याची सवय अनेकांना असते. काही व्यक्तींमध्ये यामुळे आम्लपित्त, मळमळ, पोटात अस्वस्थता किंवा छातीत जळजळ वाढू शकते.

म्हणूनच सकाळचा पहिला कप चहा घेण्यापूर्वी काहीतरी हलके खाणे अधिक योग्य ठरू शकते.

चहातील कॅफिन झोप उडवू शकते

चहामध्ये कॅफिन असते. हे मज्जासंस्थेला उत्तेजित करते आणि त्यामुळे काही काळ ताजेतवाने वाटू शकते. मात्र, दिवसाच्या उत्तरार्धात किंवा झोपेच्या जवळ कॅफिन घेतल्यास झोपेच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो.

ज्यांना आधीपासून झोपेची समस्या आहे, त्यांनी विशेषतः संध्याकाळनंतर चहाचे प्रमाण कमी करणे फायदेशीर ठरू शकते.

अतिप्रमाणात कॅफिन घेतल्यास काही व्यक्तींना चिडचिड, अस्वस्थता, हात-पाय थरथरणे, हृदयाचे ठोके वाढणे किंवा डोके हलके वाटणे यांसारखे त्रास होऊ शकतात.

गरोदरपणात चहाचे प्रमाण महत्त्वाचे

गरोदर महिलांनी कॅफिनचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. अमेरिकन प्रसूती व स्त्रीरोग तज्ज्ञ महाविद्यालयाच्या मार्गदर्शनानुसार, गरोदरपणात दिवसाला २०० मिलीग्रॅमपेक्षा कमी कॅफिन ठेवणे सामान्यतः सुरक्षित मानले जाते.

त्यामुळे दिवसभरात चहा, कॉफी आणि इतर कॅफिनयुक्त पदार्थ यांचे एकत्रित प्रमाण लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

दिवसाला किती चहा?

चहासाठी सर्वांना लागू होईल अशी एकच ‘ठरावीक संख्या’ नाही. कारण कॅफिनचे प्रमाण चहाच्या प्रकारावर, पानांचे प्रमाण, चहा किती वेळ उकळला यावर आणि कपाच्या आकारावर अवलंबून बदलते.

मात्र, अतिरेक टाळणे हा सर्वांत महत्त्वाचा नियम.

  • रिकाम्या पोटी चहा घेण्याची सवय टाळा.
  • जेवणाच्या अगदी आधी किंवा लगेच नंतर चहा घेऊ नका.
  • आम्लपित्त किंवा झोपेचा त्रास होत असल्यास चहाचे प्रमाण कमी करा.
  • संध्याकाळनंतर कॅफिनयुक्त चहा घेणे शक्यतो टाळा.
  • चहातील साखरेचे प्रमाण कमी ठेवा.
  • चहाच्या कपांपेक्षा दिवसभर पुरेसे पाणी पिण्याकडे अधिक लक्ष द्या.

चहा सोडायची गरज आहे का?

बहुतेक लोकांसाठी चहा पूर्णपणे बंद करण्याची गरज नसते. प्रश्न चहा पिण्याचा नसून तो किती, कधी आणि कसा प्यायचा याचा आहे.

दिवसभरात वारंवार चहा पिणे, प्रत्येक कपात भरपूर साखर घालणे, रिकाम्या पोटी चहा घेणे किंवा झोपण्याच्या काही तास आधी कॅफिन घेणे—या सवयी मात्र आरोग्यासाठी त्रासदायक ठरू शकतात.

चहा आनंद देणारे पेय असू शकते; मात्र तो थकवा, ताण किंवा झोप यावरचा कायमस्वरूपी उपाय नाही.

चहाची तलफ असू द्या; पण कपांची संख्या तुमच्या आरोग्याने ठरवू द्या!

टिप्पणी पोस्ट करा

0 टिप्पण्या