भारतीय प्रशासकीय सेवेत अनेक अधिकारी येतात, काही काळ चर्चेत राहतात आणि नंतर विस्मृतीत जातात. परंतु काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांचे नाव एखाद्या पदाशी जोडले जात नाही, तर प्रामाणिकपणा, धाडस आणि जनहिताची भूमिका यांचे प्रतीक बनते. तुकाराम मुंढे हे असेच एक नाव आहे. सध्या अन्न व औषध प्रशासन विभागाचे आयुक्त म्हणून ते कार्यरत असले तरी त्यांच्या कामाची चर्चा केवळ एका विभागापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. फळे, भाजीपाला, दूध, औषधे, नशेच्या पदार्थांची विक्री, भ्रामक जाहिराती आणि आरोग्य क्षेत्रातील गैरप्रकार याविरोधात त्यांनी सुरू केलेल्या मोहिमेमुळे ते पुन्हा एकदा राज्यभर चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले आहेत.
तुकाराम मुंढे यांची पार्श्वभूमी संघर्षमय आहे. बीड जिल्ह्यातील एका सामान्य शेतकरी कुटुंबातून ते पुढे आले. ग्रामीण भागातील प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले आणि भारतीय प्रशासकीय सेवेत स्थान मिळवले. त्यामुळे सामान्य माणसाच्या अडचणी आणि व्यवस्थेतील त्रुटी यांची त्यांना जवळून जाणीव आहे. प्रशासनात प्रवेश केल्यानंतर त्यांनी अनेक ठिकाणी काम केले, मात्र प्रत्येक ठिकाणी त्यांनी आपली स्वतंत्र कार्यशैली निर्माण केली. नियमांचे काटेकोर पालन, कोणत्याही दबावाला न झुकणे आणि जनहिताला प्राधान्य देणे ही त्यांची ओळख बनली.
नवी मुंबई, नाशिक, पुणे, नागपूर, मुंबई तसेच राज्य परिवहन महामंडळातील विविध जबाबदाऱ्यांदरम्यान त्यांनी घेतलेले निर्णय अनेकदा वादग्रस्त ठरले, पण त्यामागे सार्वजनिक हिताचा स्पष्ट दृष्टिकोन होता. अनधिकृत बांधकामांवर कारवाई असो, महसूल वाढीसाठी घेतलेले कठोर निर्णय असोत किंवा प्रशासनातील शिस्तीबाबतची भूमिका असो, मुंढे यांनी नेहमी लोकप्रियतेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व दिले.
अन्न व औषध प्रशासन विभागाची जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर त्यांनी सर्वसामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन आयुष्याशी संबंधित प्रश्नांवर लक्ष केंद्रित केले. दूध, फळे आणि भाजीपाल्यातील भेसळ, बनावट आणि निकृष्ट दर्जाची औषधे, अमली पदार्थांचे जाळे, ग्राहकांची फसवणूक करणाऱ्या जाहिराती आणि रुग्णालयांमधील आर्थिक शोषण यावर त्यांनी थेट कारवाई सुरू केली. अनेक वर्षे दुर्लक्षित राहिलेले विषय त्यांनी प्रशासनाच्या केंद्रस्थानी आणले.
विशेषतः रुग्णालयांमध्ये रुग्णांना संबंधित हॉस्पिटलच्या मेडिकलमधूनच औषधे घेण्यास भाग पाडले जात असल्याच्या तक्रारींवर त्यांनी घेतलेली भूमिका महत्त्वाची ठरली. "औषध कुठून खरेदी करायचे हा रुग्णाचा अधिकार आहे," असे स्पष्ट सांगत त्यांनी रुग्णालयांच्या एकाधिकारशाहीला आव्हान दिले. या निर्णयामुळे लाखो रुग्णांना दिलासा मिळाला. याशिवाय, ग्राहकांची दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती आणि उत्पादनांवरील दाव्यांविरोधातही त्यांनी कठोर पावले उचलली. काही मोठ्या उद्योग समूहांवर कारवाई करण्याचे धाडस दाखवल्यामुळे त्यांची प्रतिमा आणखी मजबूत झाली.
याच कारणामुळे तुकाराम मुंढे यांना सर्वसामान्य नागरिकांचा मोठा पाठिंबा मिळताना दिसत आहे. सोशल मीडियावर त्यांच्या समर्थनार्थ मोहिमा चालवल्या जात आहेत. त्यांच्या संभाव्य बदलीबाबत चर्चा सुरू होताच अनेक नागरिकांनी नाराजी व्यक्त केली. एका अधिकाऱ्याच्या बदलीची चर्चा जनआंदोलनाचा विषय ठरते, ही बाबच त्यांच्या कामाची पोचपावती मानावी लागेल.
खरे तर हा प्रश्न केवळ तुकाराम मुंढे यांच्यापुरता मर्यादित नाही. प्रश्न आहे तो प्रशासनाच्या कार्यपद्धतीचा. एखादा अधिकारी नियमांनुसार काम करू लागला, भ्रष्टाचाराला आळा घालू लागला आणि कोणत्याही राजकीय किंवा आर्थिक दबावाला बळी पडला नाही, तर व्यवस्था बदलू शकते हे मुंढे यांनी दाखवून दिले आहे. मग प्रशासनातील इतर अधिकारी अशा पद्धतीने का काम करत नाहीत, हा प्रश्न उपस्थित होतो.
अर्थात, प्रत्येक अधिकारी तुकाराम मुंढे होऊ शकत नाही. प्रत्येकाची कार्यशैली वेगळी असते. मात्र प्रामाणिकपणा, पारदर्शकता आणि कर्तव्यनिष्ठा ही मूल्ये कोणत्याही अधिकाऱ्याला स्वीकारता येतात. प्रशासनातील अनेक समस्या या कायद्यांच्या अभावामुळे निर्माण झालेल्या नाहीत; त्या कायद्यांची प्रभावी अंमलबजावणी न झाल्यामुळे निर्माण झालेल्या आहेत. जेव्हा एखादा अधिकारी नियमांचा वापर जनहितासाठी करतो, तेव्हा त्याचे परिणाम तात्काळ दिसू लागतात.
आज देशासमोर भ्रष्टाचार, भेसळ, आरोग्य क्षेत्रातील गैरप्रकार आणि ग्राहकांची फसवणूक यांसारखी मोठी आव्हाने आहेत. या समस्यांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी केवळ नवीन कायदे पुरेसे नाहीत. त्यासाठी तुकाराम मुंढे यांच्यासारख्या निर्भय, प्रामाणिक आणि परिणामकारक अधिकाऱ्यांची आवश्यकता आहे. अशा अधिकाऱ्यांना राजकीय हस्तक्षेपापासून संरक्षण मिळाले आणि त्यांना स्वायत्तपणे काम करण्याची संधी मिळाली, तर प्रशासनावरचा लोकांचा विश्वास अधिक दृढ होईल.
तुकाराम मुंढे हे एका व्यक्तीचे नाव नाही; ते प्रशासनातील उत्तरदायित्व, धाडस आणि जनहिताच्या भूमिकेचे प्रतीक बनले आहेत. व्यवस्थेतील प्रत्येक स्तरावर अशा प्रकारची कार्यसंस्कृती निर्माण झाली, तर भ्रष्टाचार आणि गैरप्रकारांवर प्रभावी नियंत्रण मिळवणे अशक्य नाही. म्हणूनच आजचा खरा प्रश्न तुकाराम मुंढे यांची बदली होणार की नाही हा नसून, तुकाराम मुंढे यांच्यासारखे आणखी किती अधिकारी निर्माण होणार हा आहे.
0 टिप्पण्या