गांधीवादाचा अखेरचा पहारेकरी हरपला...!

महाराष्ट्राच्या पुरोगामी चळवळीतील एक तेजस्वी विचारदीप अखेर काळाच्या पडद्याआड गेला. ज्येष्ठ समाजवादी नेते, गांधीवादी विचारवंत, 'युवक क्रांती दल' (युक्रांद)चे संस्थापक, महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे अध्यक्ष, माजी आमदार आणि सामाजिक परिवर्तनासाठी आयुष्य वेचलेले डॉ. कुमार सप्तर्षी यांच्या निधनाने महाराष्ट्राने केवळ एक राजकीय व्यक्तिमत्त्व गमावलेले नाही, तर विवेक, संघर्ष, प्रबोधन आणि मूल्याधिष्ठित राजकारणाचा एक जिवंत आधारस्तंभ गमावला आहे.

आजच्या राजकारणात सत्तेच्या समीकरणांना, जाती-धर्माच्या ध्रुवीकरणाला आणि आर्थिक हितसंबंधांना जास्त महत्त्व दिले जात असताना डॉ. सप्तर्षी यांचे संपूर्ण आयुष्य या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वाहणारे होते. सत्ता नव्हे, तर समाजपरिवर्तन; पद नव्हे, तर प्रबोधन; लोकप्रियता नव्हे, तर लोकहित हेच त्यांच्या जीवनाचे ध्येय राहिले.

डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचा जन्म स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या उभारणीच्या काळात झाला. वैद्यकीय शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी डॉक्टर म्हणून सुखवस्तू आयुष्य जगण्याचा मार्ग सहज निवडू शकला असता. मात्र, त्यांनी समाजातील विषमता, अन्याय आणि शोषणाविरोधात लढण्याचा मार्ग स्वीकारला. विद्यार्थी चळवळ, शेतकरी, कामगार, दलित, वंचित आणि बेरोजगार युवकांच्या प्रश्नांसाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झालेल्या 'युवक क्रांती दल' (युक्रांद) ने महाराष्ट्रात विचारप्रधान आणि मूल्याधिष्ठित राजकारणाची नवी परंपरा निर्माण केली.

डॉ. सप्तर्षी यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची वैचारिक स्पष्टता. ते कोणत्याही पक्षाचे अंध समर्थक नव्हते आणि कोणाच्याही विरोधासाठी विरोध करणारेही नव्हते. योग्य तेव्हा सरकारचे कौतुक आणि चुकीच्या धोरणांवर कठोर टीका, ही त्यांची भूमिका कायम राहिली. त्यांनी लोकशाही, संविधान, धर्मनिरपेक्षता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांशी कधीही तडजोड केली नाही.

गांधी, जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया आणि समाजवादी विचारसरणीचा प्रभाव त्यांच्या कार्यात स्पष्टपणे दिसून येत होता. मात्र त्यांनी गांधीवादाला केवळ भाषणांपुरते मर्यादित ठेवले नाही. साधी राहणी, स्वच्छ सार्वजनिक जीवन, अहिंसेचा आग्रह, संवादातून प्रश्न सोडविण्याची भूमिका आणि सामाजिक सलोखा टिकविण्याचा सातत्यपूर्ण प्रयत्न, या सर्व गोष्टी त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग होत्या.

विधानपरिषदेचे सदस्य म्हणून त्यांनी सभागृहात मांडलेले प्रश्न हे केवळ राजकीय नव्हते; ते सामाजिक वास्तवाचे प्रतिबिंब होते. शिक्षण, बेरोजगारी, ग्रामीण विकास, शेतकरी प्रश्न, भ्रष्टाचार, प्रशासनातील पारदर्शकता आणि लोकशाही संस्थांचे संरक्षण या विषयांवर त्यांनी सातत्याने आवाज उठविला. त्यांचे भाषण अभ्यासपूर्ण, तर्कशुद्ध आणि मूल्यांवर आधारित असे.

डॉ. सप्तर्षी यांचे आणखी एक महत्त्वाचे योगदान म्हणजे युवकांमध्ये विचारांची बीजे पेरणे. त्यांनी हजारो युवकांना सामाजिक बांधिलकी, विवेकशीलता आणि संविधानिक मूल्यांची प्रेरणा दिली. त्यांच्यासाठी राजकारण म्हणजे निवडणुका नव्हत्या, तर समाज बदलण्याचे प्रभावी माध्यम होते. त्यामुळेच अनेक पिढ्यांनी त्यांना मार्गदर्शक मानले.

आजचा काळ मात्र वेगळा आहे. समाजात वाढत चाललेली द्वेषाची भाषा, धार्मिक ध्रुवीकरण, सोशल मीडियावरील दिशाभूल, आर्थिक विषमता आणि राजकारणातील मूल्यांचा होत असलेला ऱ्हास ही गंभीर आव्हाने आहेत. अशा वेळी डॉ. कुमार सप्तर्षी यांच्यासारखा संयमी, अभ्यासू आणि विवेकवादी आवाज अधिक आवश्यक होता. त्यामुळे त्यांचे निधन ही केवळ एका व्यक्तीची हानी नसून महाराष्ट्राच्या वैचारिक विश्वाची मोठी पोकळी आहे.

त्यांच्या जाण्याने अनेक प्रश्न अनुत्तरित राहतात. त्यांच्या विचारांचा वारसा कोण पुढे नेणार? समाजवादी आणि पुरोगामी चळवळी नव्या पिढीपर्यंत पोहोचतील का? गांधीवादी मूल्ये पुन्हा सार्वजनिक जीवनाच्या केंद्रस्थानी येतील का? हे प्रश्न आता अधिक तीव्रतेने समोर उभे आहेत.

मात्र, व्यक्ती जाते; विचार अमर राहतात. डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे आयुष्य हे संघर्ष, प्रामाणिकपणा, सामाजिक बांधिलकी आणि मूल्यनिष्ठ सार्वजनिक जीवनाचा आदर्श आहे. त्यांनी दिलेला संदेश स्पष्ट आहे—लोकशाही केवळ मतदानाने टिकत नाही; ती जागरूक नागरिक, विवेकशील समाज आणि सत्यासाठी संघर्ष करणाऱ्या व्यक्तींमुळे जिवंत राहते.

आज त्यांना खरी श्रद्धांजली म्हणजे त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे, संविधानिक मूल्यांचे रक्षण करणे, समाजात संवाद आणि सलोखा वाढविणे आणि राजकारणाला पुन्हा मूल्यांची दिशा देणे. कारण विचारांचा दीप विझत नाही; तो एका हातातून दुसऱ्या हातात जात राहतो. डॉ. कुमार सप्तर्षी यांनी पेटवलेली ही ज्योत महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि वैचारिक प्रवासाला पुढेही उजळत राहो, हीच त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली..!