ऑस्कर पुरस्कारांच्या आंतरराष्ट्रीय विभागात भारताला अद्याप एकही पुरस्कार मिळालेला नाही, ही वस्तुस्थिती भारतीय चित्रपटसृष्टीसाठी निश्चितच विचार करायला लावणारी आहे. भारतीय कलाकार आणि तंत्रज्ञांनी वैयक्तिक पातळीवर ऑस्करचे मान मिळवले आहेत. सत्यजित राय यांना त्यांच्या कारकिर्दीसाठी मानद ऑस्कर मिळाला, भानू अथय्या यांनी ‘गांधी’साठी वेशभूषा विभागात पुरस्कार मिळवला, तर ए. आर. रहमान यांनी ‘स्लमडॉग मिलिअनेअर’साठी संगीत आणि गाण्याच्या विभागात ऑस्कर पटकावला. मात्र एखाद्या भारतीय चित्रपटाला आंतरराष्ट्रीय चित्रपट विभागात विजेतेपद मिळवता आलेले नाही.
ऑस्कर हा अमेरिकन चित्रपटविश्वाशी निगडित पुरस्कार असल्याने मुख्य स्पर्धेत भारतीय चित्रपटांचे प्रतिनिधित्व मर्यादित राहणे काही अंशी समजण्यासारखे आहे. परंतु जगभरातील उत्कृष्ट चित्रपटांचा विचार करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट विभागात भारताची कामगिरी अद्याप अपुरी राहणे हा वेगळ्या चर्चेचा विषय आहे. कारण भारतीय चित्रपटसृष्टीकडे जागतिक दर्जाच्या कलाकृतींची कमतरता नाही.
विटोरिओ डी सिका यांचा ‘शूशाईन’, ‘बायसिकल थीव्ह्ज’, ‘राशोमॉन’, ‘ला स्ट्राडा’, ‘क्लोजली वॉच्ड ट्रेन्स’, ‘मेफिस्टो’, ‘सिनेमा पॅराडिसो’, ‘ऑल अबाउट माय मदर’ यांसारख्या चित्रपटांनी आंतरराष्ट्रीय चित्रपटाच्या पुरस्काराची व्याप्ती आणि दर्जा निश्चित केला. या परंपरेच्या तोडीचे चित्रपट भारतात निर्माण झाले नाहीत, असे म्हणता येणार नाही. मग प्रश्न चित्रपटांच्या गुणवत्तेइतकाच योग्य चित्रपटाची योग्य वेळी निवड आणि त्यानंतरच्या आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील पाठपुराव्याचाही आहे.
तीन वेळा नामांकनाच्या उंबरठ्यावर
भारताचा ऑस्करच्या आंतरराष्ट्रीय विभागातील प्रवास महबूब खान यांच्या ‘मदर इंडिया’पासून सुरू झाला. १९५७ मध्ये हा चित्रपट अंतिम नामांकनापर्यंत पोहोचला. त्यानंतर मीरा नायर यांचा ‘सलाम बॉम्बे’ १९८८ मध्ये आणि आशुतोष गोवारीकर यांचा ‘लगान’ २००१ मध्ये नामांकनाच्या शर्यतीत आले. मात्र तिन्ही चित्रपटांना पुरस्कार मिळाला नाही.
अलीकडच्या काळात ‘लास्ट फिल्म शो’ आणि ‘होमबाउंड’ यांनीही लघुयादीपर्यंत मजल मारली. ‘होमबाउंड’भोवती विशेष उत्सुकता होती. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर विषयाची दखल, मार्टिन स्कोर्सेसी यांच्यासारख्या दिग्गजाचा कार्यकारी निर्माता म्हणून सहभाग आणि मोठ्या निर्मात्याचे पाठबळ असूनही हा चित्रपट अंतिम नामांकनापर्यंत पोहोचू शकला नाही. त्यामुळे यंदाच्या भारतीय प्रवेशाकडेही लक्ष लागणे स्वाभाविक होते.
‘गोंधळ’कडून अपेक्षा
यंदा भारतातर्फे ‘गोंधळ’ या मराठी चित्रपटाची निवड करण्यात आली आहे. संतोष डावखर दिग्दर्शित या चित्रपटाची निवड चौदा सदस्यांच्या समितीने केली असून कन्नड दिग्दर्शक पी. शेषाद्री समितीचे प्रमुख होते.
‘गोंधळ’ हा भारताकडून ऑस्करच्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट विभागात पाठवला जाणारा चौथा मराठी चित्रपट आहे. यापूर्वी ‘श्वास’, ‘हरिश्चंद्राची फॅक्टरी’ आणि ‘कोर्ट’ यांची निवड झाली होती. विशेषतः ‘कोर्ट’ला अंतिम नामांकन मिळू न शकल्याची चर्चा आजही होते.
‘गोंधळ’ची ताकद त्याच्या स्थानिकतेत आहे. ग्रामीण राजकारण, लोकपरंपरा, समाजजीवनातील बारकावे आणि मानवी स्वभावातील गुंतागुंत यांचा वेध घेत हा चित्रपट एका रात्रीत घडणाऱ्या कथानकातून पुढे जातो. लग्नानंतर गावासमोर सादर होणारा गोंधळ हा केवळ पार्श्वभूमी न राहता कथानकाचा महत्त्वाचा भाग बनतो. अनेक पात्रे, त्यांचे परस्परविरोधी हेतू आणि चाली-प्रतिचाली यामुळे चित्रपटाला थ्रिलरची बैठक मिळते.
छायालेखक अमलेंदू चौधरी आणि दिग्दर्शक संतोष डावखर यांच्या तंत्रकौशल्याची झलक चित्रपटात दिसते. सुरुवातीचा सुमारे २५ मिनिटांचा दीर्घ शॉट हा त्यातील उल्लेखनीय प्रयोग मानला जातो. आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमधील प्रतिसादामुळेही ‘गोंधळ’ची चर्चा वाढली आहे.
‘आंघ’मुळे नवी संधी
यंदाच्या ऑस्कर शर्यतीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘आंघ’ या चित्रपटाचा स्वतंत्रपणे विचार होण्याची शक्यता. थेजा रिओ दिग्दर्शित हा चित्रपट नागालँडमध्ये चित्रित झाला असून कोन्याक भाषेतील कथानक १९६०च्या दशकाच्या पार्श्वभूमीवर घडते. कोन्याक नागा समाजातील परंपरा आणि ख्रिस्ती मिशनऱ्यांच्या आगमनामुळे निर्माण झालेला संघर्ष हा चित्रपटाचा केंद्रबिंदू आहे.
फिल्म फेडरेशनच्या निवड समितीसमोर ‘आंघ’ही होता. मात्र भारतातर्फे ‘गोंधळ’ची निवड झाली. तरीही ऑस्करच्या अलीकडील नियमबदलामुळे ‘आंघ’ला स्वतंत्र मार्ग उपलब्ध झाला आहे. काही महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये प्रमुख पुरस्कार मिळवणाऱ्या चित्रपटांचा, त्यांच्या देशाने अधिकृत प्रवेश म्हणून पाठवले नसले तरी, आंतरराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासाठी स्वतंत्रपणे विचार होऊ शकतो.
टोरॉन्टो आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवातील ‘प्लॅटफॉर्म पुरस्कार’ ‘आंघ’ला मिळाल्यामुळे या चित्रपटाला ऑस्करच्या शर्यतीत स्थान मिळाले आहे. त्यामुळे यंदा भारताचे दोन चित्रपट आंतरराष्ट्रीय चित्रपट विभागाशी संबंधित शर्यतीत चर्चेत असणे ही स्वतःमध्ये महत्त्वाची बाब आहे.
प्रश्न निवडीचा आणि त्यानंतरच्या पाठपुराव्याचा
भारताकडे दर्जेदार चित्रपट नाहीत, हा युक्तिवाद आता टिकणारा नाही. गेल्या दशकातील ‘कोर्ट’, ‘न्यूटन’, ‘व्हिलेज रॉकस्टार्स’, ‘जल्लीकट्टू’ आणि ‘होमबाउंड’ यांसारख्या चित्रपटांच्या निवडीवरून भारतीय समितीची दृष्टी काही प्रमाणात बदलल्याचे दिसते. मात्र निवड प्रक्रिया अधिक व्यापक आणि सातत्यपूर्ण होण्याची गरज आहे.
फिल्म फेडरेशनची निवड समिती दरवर्षी बदलते. त्यामुळे प्रत्येक वर्षी नव्याने प्रक्रिया सुरू होते. समितीचा कार्यकाळ तीन किंवा पाच वर्षांचा ठेवला, तर मागील निवडींचा अनुभव पुढील निर्णयांसाठी उपयोगात आणता येईल. ऑस्करच्या आंतरराष्ट्रीय प्रेक्षकांची अभिरुची, विषयांची वैश्विकता आणि चित्रपटाच्या मांडणीचे आंतरराष्ट्रीय संदर्भ यांचा अधिक सखोल विचार करता येईल.
चित्रपटांच्या प्रवेशासाठी आकारली जाणारी फी हीदेखील विचार करण्यासारखी बाब आहे. राष्ट्रीय पुरस्कारांमध्ये अव्वल ठरणाऱ्या चित्रपटांचा आपोआप विचार करण्याची व्यवस्था झाली, तर निवड समितीसमोर दर्जेदार पर्यायांची व्याप्ती वाढू शकते.
पुरस्कारासाठी प्रवेश पुरेसा नाही
ऑस्करसाठी चित्रपट पाठवणे हा शेवटचा टप्पा नसून सुरुवात आहे. मोठ्या निर्मात्यांच्या चित्रपटांना मिळणारे प्रसिद्धीचे आणि आर्थिक पाठबळ छोटे निर्माते सहज देऊ शकत नाहीत. ऑस्करच्या शर्यतीत चित्रपट पोहोचल्यानंतर तो ॲकॅडमीच्या सदस्यांपर्यंत पोहोचवणे, त्याचे प्रदर्शन आणि प्रचार करणे यासाठी मोठा खर्च होतो.
याठिकाणी सरकार, उद्योगविश्व आणि सक्षम निर्मात्यांनी संस्थात्मक पातळीवर पुढाकार घेण्याची गरज आहे. भारतीय चित्रपटाला जागतिक व्यासपीठावर पोहोचवण्यासाठी केवळ प्रवेश पाठवून चालणार नाही; त्यामागे नियोजनबद्ध प्रचार, आंतरराष्ट्रीय संपर्क आणि सातत्यपूर्ण पाठपुरावा हवा.
भारतीय चित्रपटसृष्टीकडे कथा आहेत, कलाकार आहेत, तंत्रज्ञ आहेत आणि जागतिक दर्जाच्या निर्मितीची क्षमता आहे. गरज आहे ती या क्षमतेला योग्य चित्रपटाच्या निवडीपासून ऑस्करच्या अंतिम टप्प्यापर्यंत संस्थात्मक पाठबळ देण्याची.
ऑस्कर मिळेल की नाही, हे अनेक घटकांवर अवलंबून असते. पण ऑस्करच्या शर्यतीत भारतीय चित्रपट अधिक प्रभावीपणे पोहोचतील अशी व्यवस्था उभी करणे आपल्या हातात आहे. आता केवळ ‘पाठवण्याचा’ नव्हे, तर ‘जिंकण्यासाठी आवश्यक तयारी करण्याचा’ विचार करण्याची वेळ आली आहे.
0 टिप्पण्या